استاد علوي سرشکي
ArticleID PicAddress Subject Date
{ArticleID}
{Header}
{Subject}

{Comment}

 {StringDate}
 
 
  • نفع‏گرايان (بخش چهارم)  
  • 1388-11-27 15:34:11  
  • تعداد بازدید : 339   
  • ارسال به دوستان
  •  
  •  
  • نفع گرایان(بخش چهارم)



    جان استوارت ميل 1806 - 1873

    فرزند جيمز ميل و شاگرد جان استين و از علاقمندان به فلسفه اخلاق بنتام و هلوتيوس و مطالعه كنندگان آثار لاك، هيوم، ريد و داگلد و جزو محفل فايده گرايان (و معتقد به اينكه خوشى بطور مستقيم بدست نمى‏آيد بلكه سعادت و خوشى نتيجه آرمانهائى است سواى سعادت و خوشى) و با كلريج و همكارانش كه مخالف بنتاميان بودند دوست شد و از تنگ نظرى مكتب بنتام آگاهى يافت و با بعضى از پوزيتيويست‏ها مكاتبه داشت و لذا براى آگوست كنت احترامى قائل بود و كتاب درباره اصالت فايده و كتابى درباره اگوست كنت انتشار داد.

    ـ ميل بالاخره با فرق گذاردن ميان كيفيت‏هاى مختلف لذت، به اينكه لذت علاوه بر رجحان بعضى لذت‏ها «بخاطر كميت و زيادى مقدار آنها» به رجحان بعضى از لذت‏ها «به خاطر كيفيت بهترشان»، معقتد شد (گرچه در كميت به يك اندازه باشند) و با اعتقاد به تفاوت‏هاى كيفى ميان لذتها از بنتام مقدارى فاصله گرفت و در نهايت با گفتن جملاتى از بنتاميان دور و به فضيلت گرايان سقراطى نزديك شد آنگاه كه گفت[1]:

    «بهتر است كه انسان بود و ناكام تا خوك بود و كام يافته بسان سقراط، محروم بودن، بهتر استتا بسان ابلهى متنعّم».

    سيجويك 1838 - 1900

    از دانشگاه كمبريج داراى كتاب روشهاى اخلاق كه در همين كتاب‏اش نوشت[2]: نخستين تعلق خاطر من به يك نظام معين اخلاقى، علاقه‏ام به اصالت فايده، «ميل»، بود. اما بلافاصله سيجويك متوجه شد اينكه از نظر روانشناسانه هر كس در طلب لذت خويش است «كه هلوتيوس و بنتام به آن استناد مى‏كنند» نمى‏تواند انگيزه‏ساز براى نفع رساندن به ديگران باشد كه اخلاقا هر كس بايد درصدد ايجاد حداكثر نفع براى ديگران و جامعه باشد و چنين گزاره اخلاقى «اينكه بايد در راه تلاش براى ازدياد و خير جامعه بود» بدون انگيزه و توجيه فاعل مى‏ماند و لذا از مكتب اصالت فايده جدا شد اما باز متوجه شد توجيه گر مكتب اصالت فايده هرگز نظريه روانشناسانه اينكه هر كس در طلب نفع خويش است نيست كه هلوتيوس و بنتام به آن استناد كرده‏اند بلكه «حكم عقل، به رجحان خوشى و مطلوبيت ذاتى آن است» كه عقل بى واسطه و بطور واضح و شهودى حكم به مطلوبيت و خوبى لذت و خوشى و راحتى مى‏كند (در هر كس و هر كجا بوقوع بپيوندد در فاعل يا ديگرى) و كار مفيد را عقل تحسين مى‏كند چه فايده آن براى فاعل باشد يا براى ديگران پس سيجويك دوباره به مكتب اصالت فايده معتقد شد اما نه بر اساس گزاره روانشناسانه هلوتيوس و بنتام باينكه هر كس دنبال نفع خود است بلكه بر اساس مبناى شهودى و عقل گرايانه و لذا چنين گفت[3]:

    «دوباره اصالت فايده‏اى شدم ولى به يك مبناى شهودى».

    (ـ مى‏گويند اين فكر سيجويك نتيجه مطالعه او در آثار كلارك از عقل گرايان بود).

    گرچه سيجويك دوباره به مكتب اصالت فايده معتقد شد اما همچون آستين دريافت كه اين مكتب اصالت فايده تنها مى‏تواند درستى قوانين را چون براى جامعه مفيد است را تاييد كند اما اگر انگيزه انسانها منحصر در نفع شخصى است در شخص عامل دنبال «فضيلت رفتن و به قواعد اخلاقى عمل كردن»، در مواردى كه نفع شخصى در آن نباشد بدون انگيزه مى‏ماند بالاخص اگر براى فاعل زحمت و رنج و ضرر هم در بر داشته باشد. و اگر از نفع قاعده نگر منصرف شويم و نفع هر عملى را براى شخص فاعل بنگريم (كه معروف است به نفع عمل گرا) نمى‏توان گفت همه موارد راستگوئى و عدالت به نفع فاعل است تا انگيزه براى انجامش در فاعل ايجاد شود و بدون انگيزه نماند (بنابر مكتب نفع گرائى كه مى‏گويد انگيزه منحصر در نفع شخصى فاعل است) و از طرف ديگر نمى‏توان گفت عمل عدالت و راستگوئى هميشه و در همه موارد براى فاعل مفيد است و خوشى فاعل را بيشتر مى‏كند چون ممكن است بعضى موارد، عدالت موجب ازدياد خوشى فاعل نگردد و حتى به ضرر فاعل يا مرگ او منتهى شود. اما اگر نفع قاعده نگر را انتخاب كنيم و بگوئيم مقصود اصالت نفع‏گرايان از نفع همان نفع اكثريت در قوانين مفيد است در نتيجه گرچه قواعد اخلاقى قطعا براى جامعه مفيد است اما بنابر اصول هلوتيوس و بنتام كه تنها انگيزه بشر، «نفع شخص عامل» است چنين قواعدى براى فاعل بدون انگيزه و توجيه باقى مى‏ماند و در نتيجه سيجويك سرگردان ماند زيرا با توجه به نكته فوق مكتب اصالت فايده بالاخره بدون دفاع باقى مى‏ماند.

    سید محمد رضا علوی سرشکی


    [1]- تاريخ فلسفه كاپلستون در قسمت نقل فلسفه ميل ترجمه فارسى، در جلد هشتم، صفحه
    47.
    [2]- كتاب تاريخ فلسفه كاپلستون در نقل فلسفه سيجويك در ترجمه فارسى، صفحه 116.

    [3]- كتاب تاريخ فلسفه كاپلستون در نقل فلسفه سيجويك در ترجمه فارسى، صفحه 116.

     
  •  
  • میهمان  
  • 1392-07-23  
  • % 68
  •  
     
    نام :
    نام خانوادگی :
    ایمیل :
     
    متن :
    متوسط امتیاز :
    %68
    تعداد آراء :
    1
    امتیاز شما :